مدرسه‌ای برای شروع توسعه ایران

از نزدیکانش نقل است که فکر تاسیس مدرسه‌ای برای آموختن علوم جدیده از همان زمان که در ارگ تبریز پیشکار ولیعهد بود به فکر میرزاتقی افتاده بود، می‌خواست آن کار را در تبریز آغاز کند، مرگ محمدشاه دوم(پدر ناصرالدین‌شاه) مجال پیگیری آن را به تعویق انداخت، تا به تهران رسید و بر مسند صدارت عظما نشست دید که کار مملکت خراب‌تر از آن است که گمان می‌برد، سال اول حضورش در تهران را به رتق‌وفتق مسائل مهمتر از جمله وضعیت ملوک‌الطوایفی ایران گذراند، تا نظمی در ولایات برپا شد، زمینی بزرگ کمی دورتر از دارالخلافه را برای ایجاد اولین نهاد آموزشی مدرن ایران پسندید. این زمین که در شمال شرقی ارگ قرار داشت از زمان خاقان بزرگ ( فتحعلی شاه) محل اردوی شماری از سربازان محافظ ارگ بود، سربازخانه منظمی به معنای امروزی اش نبود بلکه صرفا محدوده ای محصور بود که معمولا یکی دو فوج آماده در آن اردو می‌زدند.

برای ساختن مدرسه عالیه، به میرزا ‌رضای مهندس سفارش ترسیم نقشه معماری داد، میرزا رضا را کسی بود که به توصیه قائم مقام و به خرج عباس میرزا، سال‌ها قبل به انگلستان رفته بود تا مهندسی بخواند، محمدتقی‌خان معمارباشی ساختن بنای مدرسه را شروع کرد و شاهزاده بهرام میرزا هم به کار بنائی آن رسیدگی می‌کرد. ساختمان شرقی دارالفنون تا اواخر ۱۲۶۷ه.ق. به پایان رسید و شماری از خدمه مدرسه اسباب و وسایلشان را هم به آنجا منتقل کردند. سیر حوادث اما به میرزا تقی‌خان مجال دیدن روز افتتاحیه رسمی‌اش را نداد او در کاشان حبس بود که شاه همراه با صدراعظم نوری در حضور شماری از دیپلمات‌های مقیم تهران ثمره‌ی سالها دغدغه میرزاتقی برای ساختن مدرسه ای جهت آموزش توسعه‌ی ایران را افتتاح کردند.

دارالفنون روز یکشنبه پنجم ربیع‌الاول ۱۲۶۸ه.ق.(۱۲۳۱ش.) سیزده روز پیش از کشته شدن بانی آن افتتاح شد و شاه در این روز پیش از رفتن به شکار به مدرسه آمد. اصول مشق پیاده نظام، نخستین درس در همین روز بود در پشت دارالفنون کارخانه شمع و کافور و آزمایشگاه فیزیک و شیمی و دواسازی برپا شد و چاپخانه‌ای هم ضمیمه آن گردید.

سن دانش آموزان به هنگام ورود به مدرسه بین چهارده تا شانزده سال بود. بعضی که نفوذ بیشتری در دستگاه سیاسی داشتند، با سن بیشتر هم در مدرسه به تحصیل مشغول می‌شدند. مساله بزرگ در مرحله اول سطح سواد دانش آموزان و معلومات آنها بود که در ابتدا همگی در یک کلاس درس می‌خواندند و بعدها، به علت اختلاف سواد و فهم شاگردان کلاسها به مراتب مختلف تقسیم می‌شدند. با اینکه همه معلمان در کار تدریس دانا و توانا بودند، کار تدریس بر ایشان آسان نبود و شاگردان پیشرفت زیادی نمی‌کردند. زیرا در سال‌های اول نه معلمان به زبان خارجی آشنا بودند و نه شاگردان به قدر کافی خارجی می‌دانستند؛ از این رو معلمان پس از اتمام درس‌های روزانه، هنگام فراغت به تهیه و تنظیم مواد درسی روز بعد می‌پرداختند.

معلمین خارجی و ایرانی توسط مترجمین خود به دانش آموزان کلاس‌های اول درس می‌دانند. شاگردانی که درس‌شان خوب بود، «خلیفه» (دستیار معلم) نامیده می‌شدند. به همراه مترجمین یاد شده به کلاس دوم و سوم آنها درس می‌دادند. معلمان علاوه بر وظایف آموزشی خود در دارالفنون کارهای متنوع دیگری هم انجام می‌دادند. در محوطه مشق نظامی می‌دادند که غیر دانش آموزان هم می‌تواستند، در آن شرکت کنند.

قواعد و اصول آموزشی در اولین مدرسه مدرن ایران

مدرسه از ساعت ۸ صبح تا ۳ بعدظهر باز بود. درس‌های روزانه در سه قسمت دروس صبح، قبل از ظهر و بعد از ظهر تدریس می‌شد. تا سال ۱۲۷۷ه.ق.(۱۲۴۰ش) روزهای اعیاد ملی و مذهبی و ایام سوگواری و روزهای دوشنبه و جمعه هر هفته و ایام ماه رمضان مدرسه تعطیل بود و چون در مدت یک سال ۱۸۰ روز مدرسه باز بود، تحصیل شاگردان پیشرفت زیاد نداشت. اعتضادالسلطنه وزیر علوم و رئیس مدرسه که مردی دانا و معارف پرور بود، تعطیلی روزهای دوشنبه را برداشت و تعطیلات دیگر را نیز محدود کرد.
نخستین دوره دارالفنون در سال ۱۲۳۷ه.ش. پایان یافت و آن هنگامی بود که نخستین گروه دانش‌آموزان امتحان نهایی خود را دادند. ۸۵ دانش آموز در دوره نخست فارغ‌التحصیل شدند. بنابراین رشته تحصیلی ۲۹ دانش‌آموز توپخانه، ۱۲ نفر پیاده‌نظام، ۴ نفر سواره‌نظام، ۲۰ نفر ریاضی و مهندسی، ۱۷نفر پزشکی و ۴ نفر علوم طبیعی

معلمانی که سنگ بنای توسعه شدند

از مهم‌ترین مدرسان دوره نخست دارالفنون ، دکتر ادوارد ژاکوب پولاک که نخستین پزشک و جراح پزشکی نوین بود که به خدمت دولت ایران درآمد و استاد پزشکی دارالفنون بود، موسیو زاتی، مهندس نظام هندسه بود، زاتی در سال ۱۲۶۹ قمری به علت شیوع وبا در ایران جان باخت و در کلیسای ارمنی‌ها به خاک سپرده‌ شد، کرشیش، استاد توپخانه دارالفنون بود، علاوه بر این تاریخ، جغرافیا و حساب و هندسه درس می‌داد، او به کمک دانشجوها کتاب‌های زیادی ترجمه کرد.

چارنوتا، استاد معدن‌شناسی که او هم به دلیل شیوع وبا درگذشت، وی همچنین در رابطه با معدن‌های البرز تحقیقاتی انجام داد و به مازندران هم‌ سفر کرد، موسیو فوکاتی هم شیمی و داروسازی درس می‌داد، از جمله شاگردان معروف او می‌توان به محمدکاظم خان شیمی اشاره کرد.، استادی به نام نمیرو هماستاد سواره‌نظام و روش‌های نظامی تدریس می کرد.

مدرسه دارالفنون پس از سال ۱۲۳۰ به مدت ۸۰ سال فعالیت کرد و در سال ۱۳۰۸ تخریب شد. میرزا یحیی خان اعتمادالدوله، وزیر وقت، ساختمان و اسکلت اولیه دارالفنون را کوبید و با نظارت معمار روسی «نیکولاس مارکوف» ساختمان امروزی را بازسازی کرد. در سال ۱۳۱۷ مدرسه حقوق و طب از دارالفنون جدا شد و مدرسه از حالت آکادمیک خارج‌ شده و به دبیرستان تبدیل شد.

سرنوشت دارالفنون

دارالفنون تا سال ۱۳۵۷ به کار خود به‌ عنوان یک دبیرستان ادامه داد ولی با پیروزی انقلاب اسلامی تغییر کاربری دارد و به مرکز تربیت‌ معلم تبدیل شد؛ اما این پایان ماجرا نیست، پس از مدتی دارالفنون به مرکز آموزش ضمن خدمت آموزش‌ و پرورش تغییر کاربری دارد تا این که در سال ۱۳۶۸ به‌عنوان میراث ملی ثبت شد. درب‌های دارالفنون از سال ۱۳۷۵ بسته شد تا اینکه عاقبت در سال 1396 به موزه ای جهت بازدید عموم تبدیل شد، این روزها اگر قصد رفتن به بازار تهران را دارید می توانید از میدان توپخانه چند قدمی وارد خیابان ناصر خسرو شوید و از ورودی دارالفنون به این نخستین نهاد آموزشی توسعه ایران پا بگذارید.

(منتشرشده در هفته نامه سرزمین انرژی-شماره 97)



پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>